Γράφει η Μαρία Ρούστα - Σύμβουλος Επαγγελματικού Προσανατολισμού - AVAIL
Τίποτα δεν θα μπορούσε να απέχει περισσότερο από την πραγματικότητα από την πεποίθηση ότι ο επαγγελματικός προσανατολισμός είναι μία σύντομη διαδικασία που ξεκινά με την έναρξη της συμβουλευτικής και ολοκληρώνεται με τη λήξη της. Η αντίληψη αυτή όχι μόνο συγχέει τις έννοιες του «επαγγελματικού προσανατολισμού» και της «συμβουλευτικής επαγγελματικού προσανατολισμού», αλλά και παραβλέπει έναν από τους πιο καθοριστικούς παράγοντες στον επαγγελματικό προσανατολισμό των παιδιών: τον ρόλο των γονέων.
Γιατί είναι σημαντικό να αναγνωρίζουμε την συμβολή μας ως γονείς;
Διότι μόνο έτσι μπορούμε να λειτουργήσουμε πιο συνειδητά στον ρόλο μας και να βοηθήσουμε τα παιδιά μας να αποκτήσουν εφόδια που θα τους επιτρέψουν φτάνοντας στο στάδιο της επιλογής σπουδών/επαγγέλματος, να κάνουν την καλύτερη επιλογή για τη ζωή τους, με γνώση. Χωρίς άγχος, αλλά με ενθουσιασμό για τις δυνατότητες που ανοίγονται μπροστά τους.
Ο ρόλος μας ως γονείς, έχει συχνά μεγαλύτερη βαρύτητα από αυτόν οποιουδήποτε συμβούλου επαγγελματικού προσανατολισμού ή εκπαιδευτικού, δίχως αυτό φυσικά να μειώνει την αξία του δικού τους σημαντικού έργου. Ο κυριότερος λόγος είναι ότι στην πράξη ο επαγγελματικός προσανατολισμός ξεκινά από τα πρώτα χρόνια της ζωής του παιδιού.
Πρόκειται για μία μακρόχρονη αναπτυξιακή διαδικασία, μέσα από την οποία το παιδί διαμορφώνει σταδιακά την αυτοαντίληψή του: μαθαίνει για τα ενδιαφέροντά του, τις ικανότητές του, τις αξίες του και διαμορφώνει εικόνα για τη θέση του στον κόσμο της εργασίας. Στο πλαίσιο αυτό, οι γονείς αποτελούν σταθερό σημείο αναφοράς, ασφάλειας και νοήματος.
Η επιρροή μας ως γονείς, δεν περιορίζεται στις άμεσες συμβουλές που δίνουμε στα παιδιά μας. Αντίθετα, εκτείνεται σε ένα ευρύ φάσμα παραμέτρων που αφορούν τόσο το οικογενειακό περιβάλλον όσο και τις καθημερινές, συχνά μη συνειδητές, αλληλεπιδράσεις μαζί τους. Συνειδητά ή όχι, τους μεταδίδουμε τις δικές μας πεποιθήσεις όσον αφορά το «τι αξίζει». Τους δείχνουμε ποια επαγγέλματα θεωρούμε κοινωνικά αποδεκτά, ποια προσφέρουν «ασφάλεια» ή συνδέονται με την «επιτυχία». Τα άδηλα αυτά μηνύματα διαμορφώνουν τις επαγγελματικές φιλοδοξίες των παιδιών μας, πολύ πριν κληθούν να λάβουν συγκεκριμένες αποφάσεις.
Παράγοντες όπως το μορφωτικό επίπεδο των γονέων, οι οικονομικοί πόροι της οικογένειας, εμπειρίες ανεργίας ή επαγγελματικής αστάθειας, καθώς και το ευρύτερο πολιτισμικό πλαίσιο, επηρεάζουν το εύρος των αντιλαμβανόμενων επιλογών και την πρόσβαση στις ευκαιρίες. Σε οικογένειες μεταναστευτικού υπόβαθρου ή μειονοτικών κοινοτήτων, για παράδειγμα, ο επαγγελματικός προσανατολισμός συχνά διασταυρώνεται με ζητήματα κοινωνικής ένταξης και γλωσσικών δυσκολιών, που ενδέχεται να περιορίζουν την πρόσβαση στην πληροφόρηση, να δυσχεραίνουν τη σχολική επίδοση και να επηρεάζουν τις εκπαιδευτικές και επαγγελματικές επιλογές των παιδιών.
Εξίσου σημαντική είναι και η στάση μας απέναντι στη δική μας εργασία. Όσα λέμε —αλλά και όσα αφήνουμε να εννοηθούν— διαμορφώνουν την οπτική των παιδιών για τον κόσμο της εργασίας. Η καθημερινή παρατήρηση της γονεϊκής συμπεριφοράς καλλιεργεί προσδοκίες σχετικά με το τι συνιστά επαγγελματική επιτυχία, ποια είναι η σχέση μεταξύ εργασίας και προσωπικής ζωής και πώς διαχειρίζεται κανείς τις επαγγελματικές δυσκολίες. Από αυτά και άλλα μηνύματα που περνάμε συχνά μη συνειδητά, τα παιδιά μας αρχίζουν να αντιλαμβάνονται την εργασία είτε ως κάτι δημιουργικό, που προσθέτει με ποικίλους τρόπους αξία στην καθημερινότητά μας, είτε ως κάτι που μας ταλαιπωρεί και αφαιρεί από τη ζωή μας διάθεση, ενέργεια και χαρά.
Εκτός από τα παραπάνω, είναι επίσης η συμπεριφορά μας απέναντι στο ίδιο το παιδί που επηρεάζει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο εκείνο βλέπει τον εαυτό του, τις δυνατότητες και το μέλλον του. Ο τρόπος με τον οποίο ανταποκρινόμαστε στις ανάγκες του, ενθαρρύνουμε τις προσπάθειές του και αναγνωρίζουμε τις δυνατότητές του επηρεάζει σημαντικά την αυτοεικόνα του.
Photo by Aedrian Salazar on Unsplash
Ο πιο ουσιαστικός ρόλος μας ως γονείς, δεν είναι να υποδείξουμε στα παιδιά μας τη «σωστή» διαδρομή, αλλά να τα συνοδεύσουμε στη διαδικασία ανακάλυψης του εαυτού τους. Η ενεργητική ακρόαση, ο σεβασμός στη σταδιακή ωρίμανση και η αποδοχή της αβεβαιότητας αποτελούν κρίσιμες παρεμβάσεις. Σε έναν κόσμο εργασίας που μεταβάλλεται διαρκώς, καλούμαστε να βοηθήσουμε τα παιδιά μας όχι απλώς να επιλέξουν ένα επάγγελμα, αλλά να καλλιεργήσουν δεξιότητες αυτογνωσίας, προσαρμοστικότητας και ψυχικής ανθεκτικότητας.
Ωστόσο, τίθεται ένα εύλογο ερώτημα: πώς μπορούμε να καλλιεργήσουμε αυτές τις δεξιότητες στα παιδιά μας, όταν οι ίδιοι δυσκολευόμαστε να τις ενσωματώσουμε στη ζωή μας; Σε αυτό το σημείο αναδεικνύεται μια βαθύτερη διάσταση της γονεϊκότητας. Η ανατροφή των παιδιών, παρά τις δυσκολίες της, προσφέρει κάτι πολύ σημαντικό στη ζωή μας: το κίνητρο να γινόμαστε διαρκώς καλύτεροι. Η αγάπη μας γι’ αυτά, μάς ωθεί να εντοπίζουμε τις ελλείψεις και τις αδυναμίες μας ως άνθρωποι και να τις δουλεύουμε. Προκειμένου να τα διδάξουμε, μαθαίνουμε. Για να είμαστε θετικά πρότυπα στη ζωή τους, βελτιωνόμαστε. Τα παιδιά δεν μαθαίνουν από αυτά που τους λέμε, αλλά από αυτά που τους δείχνουμε με τη στάση και τη συμπεριφορά μας. Έτσι, γινόμαστε πρόθυμοι να κοιτάξουμε μέσα μας, να εντοπίσουμε τις αδυναμίες και τις περιοριστικές πεποιθήσεις που αναπτύξαμε από τον τρόπο που μεγαλώσαμε και από τις δύσκολες εμπειρίες που βιώσαμε και να αποφασίσουμε να μην τους επιτρέψουμε να περιορίσουν το μέλλον των παιδιών μας.
Με ενσυναίσθηση, εμπιστοσύνη στις δυνατότητές τους αλλά και με ρεαλισμό, μπορούμε να τους προσφέρουμε τις βάσεις για να οικοδομήσουν μία επαγγελματική πορεία με νόημα που συμβάλλει στην προσωπική τους πληρότητα.
Η δημιουργία ενός υποστηρικτικού και συναισθηματικά ασφαλούς οικογενειακού περιβάλλοντος αποτελεί βασική προϋπόθεση για την ανάπτυξη δεξιοτήτων που σχετίζονται με την επαγγελματική ετοιμότητα. Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο, τα παιδιά μπορούν να διερευνήσουν ενδιαφέροντα, να δοκιμάσουν ρόλους και να εξοικειωθούν με την αβεβαιότητα που συνοδεύει τις επαγγελματικές επιλογές.
Η ενθάρρυνση, η αναγνώριση της προσπάθειας και όχι μόνο του αποτελέσματος, καθώς και η στήριξη που τους παρέχουμε μετά από αποτυχίες συμβάλλουν καθοριστικά στη διαμόρφωση της αυτοαποτελεσματικότητάς τους, η οποία αποτελεί κεντρικό μηχανισμό στην επαγγελματική ανάπτυξη. Η διαθεσιμότητα των γονέων, η ενσυναίσθηση και η αποδοχή ενισχύουν την αυτοεκτίμηση και την αίσθηση προσωπικής επάρκειας των παιδιών — στοιχεία που διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο στην ικανότητά τους να λαμβάνουν αποφάσεις.
Παράλληλα, όταν είμαστε κοντά στα παιδιά μας, μπορούμε να αναγνωρίσουμε έγκαιρα σημάδια άγχους, κατάθλιψης ή χαμηλής αυτοεκτίμησης και να αναζητήσουμε υποστήριξη. Η ψυχική υγεία και ευεξία των παιδιών είναι σημαντική, μεταξύ άλλων, τόσο για την ανάπτυξη της ικανότητας λήψης ορθών αποφάσεων όσο και για τη διαμόρφωση υγιών επαγγελματικών επιλογών.
Photo by Mike Scheid on Unsplash
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται όταν έχουμε παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες, νευροαναπτυξιακές διαφοροποιήσεις ή χρόνιες παθήσεις, καθώς σε αυτές τις περιπτώσεις, είναι ακόμα πιο βασικό ο προσανατολισμός να βασίζεται στις εξατομικευμένες δυνατότητές τους και όχι σε περιορισμούς. Προκειμένου να ανακαλύψουν τους τομείς στους οποίους μπορούν να «ανθίσουν» επαγγελματικά, είναι σημαντικό επίσης, να αποφύγουν να συγκρίνουν τις δυνατότητές τους με αυτές άλλων παιδιών. Έτσι, θα μπορέσουν να χτίσουν ρεαλιστική αυτογνωσία, ανθεκτικότητα και ουσιαστικές επιλογές σταδιοδρομίας που ταιριάζουν στη δική τους ταυτότητα κι όχι σε ένα «μέσο όρο» που δεν τα εκφράζει
Επιπρόσθετα, σε μια εποχή όπου η πληροφόρηση είναι άφθονη αλλά όχι πάντα αξιόπιστη, μπορούμε να λειτουργήσουμε ως φίλτρο αξιολόγησης, βοηθώντας τα παιδιά να αναπτύξουν κριτική σκέψη. Συζητώντας μαζί τους ανοιχτά και με ρεαλισμό για τις προκλήσεις και τις ευκαιρίες της αγοράς εργασίας, μπορούμε να τα βοηθήσουμε να αναπτύξουν ώριμη επαγγελματική σκέψη.
Τέλος, η αποδόμηση στερεοτύπων —όπως τα έμφυλα πρότυπα στις επαγγελματικές επιλογές— είναι απαραίτητη για τη διασφάλιση ίσων ευκαιριών διερεύνησης. Γι΄αυτό θα βοηθούσε να αναθεωρήσουμε απόψεις με τις οποίες μπορεί να μεγαλώσαμε, όπως ότι υπάρχουν «κατάλληλες» σπουδές για αγόρια και κορίτσια και να ενθαρρύνουμε τα παιδιά να διευρύνουν το οπτικό τους πεδίο ώστε να κάνουν πιο ελεύθερες και αυθεντικές επιλογές για το μέλλον τους.
Το ζητούμενο για τους σημερινούς νέους δεν είναι να έχουν απλά μία δουλειά, αλλά να ακολουθήσουν μία επαγγελματική πορεία που τους δίνει νόημα και χαρά. Διότι έτσι θα μπορέσουν να προοδεύσουν, να εξελιχθούν, να επιτύχουν και να ζήσουν τη ζωή που τους αξίζει. Αυτό δεν θέλουμε, άλλωστε, για τα παιδιά μας;
